رئیس سازمان فضایی اعلام كرد:
اولین ماهواره راداری در آستانه رونمایی
لینک بگیر: به گزارش لینک بگیر، رییس سازمان فضایی ایران اظهار داشت: اولین ماهواره راداری کشور با نام راد 1 در آستانه رونمایی قرار دارد.
به گزارش لینک بگیر به نقل از مهر، حسن سالاریه، معاون وزیر ارتباطات و رئیس سازمان فضایی ایران، در نشست خبری چهارشنبه ۲۴ تیرماه، اظهار داشت: پروژه های صنعت فضایی در سه گروه اصلی «پروژه های زیرساختی»، «طراحی و ساخت ماهواره و ماهواره بر» و «خدمات مبتنی بر داده و تصاویر ماهواره ای» یا همان حوزه پایین دست، دسته بندی شده و دنبال می شوند.
توسعه شبکه زیرساختی و مراکز کنترل ماهواره
سالاریه در قسمت پروژه های زیرساختی اظهار کرد: مطابق برنامه ۱۰ ساله فضایی و برنامه هفتم پیشرفت، کارهای گوناگونی در زمینه مراکز کنترل ماهواره، پایگاه های پرتاب و طراحی و ساخت لابراتوار های تست حجمی ماهواره تعریف شده است.
وی با اشاره به پیشرفت مطلوب این پروژه ها در سال ۱۴۰۴، از افتتاح و بهره برداری مرکز سلماس یاد کرد و اضافه کرد: روند تکمیل لابراتوار ها و پایگاه پرتاب در منطقه چابهار با جدیت درحال پیگیری است.
به گفته رئیس سازمان فضایی، مراکز کنترل ماهواره در نقاط مختلف کشور توزیع شده اند و راهبرد اصلی این است که در چارچوب یک شبکه یکپارچه از این مراکز، ضمن برقراری ارتباط مداوم با ماهواره ها، دریافت داده ها و تصاویر نیز تسهیل شود.
وی تاکید کرد: هرچه این مراکز در سطح کشور پراکنده تر و توزیع شده تر باشند، بازه زمانی دسترسی به ماهواره ها کوتاه تر شده، پروسه تست در مدار سریع تر صورت می گیرد و زمان بهره برداری از ماهواره ها بیشتر می شود. همچنین، برنامه ریزی برای ایجاد شبکه ای از ایستگاه های متحرک و سیار نیز در دستور کار است تا خدمات داده و تصاویر به شکل مستمر عرضه شود و در ماه های آینده شاهد افتتاح ها و رونمایی های جدیدی از این مراکز خواهیم بود.
چشم انداز ماهواره های مخابراتی؛ از ناهید ۲ تا ناهید ۳
در حوزه ساخت ماهواره های مخابراتی، سالاریه با اشاره به نزدیک شدن به سالگرد پرتاب ماهواره «ناهید ۲» در مردادماه، آنرا یکی از مهم ترین رویدادهای فضایی وزارت ارتباطات در مدار ارتفاع پایین دانست.
وی اضافه کرد: نسخه ارتقایافته ناهید ۲ با قابلیت عرضه خدمات به شکل جمعی و منظومه ای در پژوهشگاه فضایی ایران درحال طراحی و ساخت است و در سال ۱۴۰۵ دنبال می شود.
وی همینطور درباب ماهواره «ناهید ۳» اشاره کرد: این پروژه امکان عرضه خدمات در مدار زمین آهنگ (GEO) را فراهم می آورد و حالا در فاز طراحی و ساخت برخی زیرسیستم های اصلی نظیر ترانسپوندرها و پیشرانه ها قرار دارد.
سالاریه با توضیح این که ماهواره های مخابراتی بر مبنای حجم داده (باریک باند یا پهن باند) و ارتفاع مدار (ارتفاع پایین که نیازمند منظومه است و ارتفاع بالا که به شکل تک ماهواره عمل می کند) دسته بندی می شوند، اظهار داشت: ساخت نمونه های مهندسی این پروژه ها از اولویت های سال ۱۴۰۵ است و امید می رود بخش های مهمی از آن به انجام برسد که در رویدادهای بعدی اطلاع رسانی خواهد شد.
منظومه شهید سلیمانی و فناوری تزریق چندگانه
رئیس سازمان فضایی درباره ی پروژه منظومه «شهید سلیمانی» گفت: این پروژه در مرحله اول شامل ۲۴ ماهواره (۱۸ ماهواره اصلی و ۶ ماهواره رزرو) است که نخستین نمونه آن در روز فناوری فضایی (۱۴ بهمن ۱۴۰۳) پرده برداری شد. بخش عمده طراحی و ساخت زیرسامانه ها انجام شده و درحال تجمیع سایر ماهواره ها هستند؛ ازاین رو رونمایی از نمونه های بعدی و پرتاب آنها جزو برنامه های سال ۱۴۰۵ است.
وی با اشاره به این که تاریخ دقیق پرتاب بعد از قطعی شدن پرتابگر اعلام خواهد شد، یکی از مباحث اساسی را رسیدن به فناوری «تزریق چندگانه» (قرار دادن سه ماهواره در مدار ازطریق یک پرتابگر) دانست و اظهار داشت: این پرتاب در تقویم برنامه های سال ۱۴۰۵ قرار دارد و با وجود پیچیدگی های فنی، در صورت نهائی شدن، اطلاع رسانی خواهد شد.
سالاریه تاکید کرد: این منظومه باریک باند برای شرایط بحران، نقل وانتقال داده های کم حجم در مناطق فاقد زیرساخت، پایش حریق های جنگلی و نظارت بر خطوط نفت، گاز و آب بسیار حیاتیست و ابزاری کلیدی برای تصمیم گیری مدیران در مدیریت کلان کشور شمرده می شود.
توسعه ناوگان ماهواره های سنجشی و راداری
سالاریه در قسمت ماهواره های سنجشی، پرتاب سه گانه ماهواره های «ظفر ۲»، «پایا» و «کوثر» در دی ماه سال قبل را حاصل همکاری مجموعه های دانشگاهی، شرکتهای خصوصی و دولتی دانست که منتج به رونمایی از اولین تصاویر ماهواره «پایا» در بهمن ماه شد.
وی درباره ی سایر پروژه ها گفت: ماهواره «پارس ۲» با دقت تصویربرداری بهتر از ۳ متر، حالا در مراحل نهائی تست با پرتابگر و آمادگی کامل برای پرتاب قرار دارد.
وی همینطور درباب اولین ماهواره راداری کشور با نام «راد ۱» اظهار داشت: این ماهواره به سبب پیچیدگی های فنی مرسوم در پروژه های فضایی، با اندکی تأخیر در آستانه رونمایی قرار دارد. علاوه بر این، طراحی ماهواره «پارس ۳» با دقت ۱ متر در پژوهشگاه فضایی شروع شده که در سال ۱۴۰۵ فازهای ساخت نمونه های اولیه و زیرسامانه های آن پیگیری خواهد شد.
وی از ساخت ماهواره «راد ۲» توسط پژوهشگاه فضایی آگاهی داد و اظهار داشت: این ماهواره از کلاس راداری بالاتری نسبت به «راد ۱» برخوردار می باشد.
سالاریه تاکید کرد که تمامی این پروژه ها بعنوان ابزارهای مدیریت منابع آب، کشاورزی، نقشه برداری و پایش محیط زیست، نقشی لاینفک در مدیریت کلان کشور ایفا می کنند و فازهای ساخت آنها در رویدادهای پیش رو در سال ۱۴۰۵ اطلاع رسانی خواهد شد.
برنامه ۱۰ ساله فضایی در نیمه راه؛ کدام اهداف پیش رفته اند؟
حسن سالاریه، رئیس سازمان فضایی ایران، با اشاره به گذشت پنج سال از آغاز برنامه ۱۰ ساله فضایی کشور با افق ۱۴۰۱ تا ۱۴۱۰، اظهار داشت: این برنامه باید متناسب با تحولات سریع فناوری به شکل پویا بازبینی شود.
وی با اشاره به اینکه بازبینی برنامه از سال ۱۴۰۴ شروع شده است، توضیح داد که پروژه های فضایی کشور در سه محور اصلی «زیرساخت»، «ماهواره» و «خدمات و کاربرد» دنبال می شوند و شرایط فعلی صنعت فضایی را «بهتر و بهینه تر از قبل» ارزیابی کرد.
زیرساخت ها؛ از مراکز کنترل تا پایگاه پرتاب
سالاریه با اشاره به پیشرفت پروژه های زیرساختی گفت مراکز کنترل ماهواره، پایگاه های پرتاب و لابراتوار های تست حجمی در چارچوب برنامه ۱۰ ساله پیشرفت قابل توجهی داشته اند.
به گفته او، مرکز کنترل سلماس به بهره برداری رسیده و پایگاه پرتاب چابهار نیز درحال تکمیل است.
رئیس سازمان فضایی ایران تاکید کرد: راهبرد اصلی در این بخش، ایجاد یک شبکه یکپارچه از مراکز کنترل در سرتاسر کشور است تا زمان دسترسی به ماهواره ها کم شود و بهره برداری از آنها افزایش پیدا کند. همینطور توسعه شبکه ای از ایستگاه های متحرک و سیار برای پایداری خدمات داده و تصویر نیز در دستور کار قرار دارد.
پرتابگرها؛ تثبیت سیمرغ و قائم ۱۰۰
در بخش پرتابگرها، سالاریه اظهار داشت: پرتابگرهای سیمرغ و قائم ۱۰۰ به تثبیت قابل قبولی رسیده اند و چندین پرتاب موفق را پشت سر گذاشته اند.
به گفته او، نسل های پیشرفته تر این خانواده، همچون قائم ۱۰۵ و قائم ۱۲۰ درحال طراحی هستند و به زودی تست های آنها شروع می شود.
وی همینطور از سیمرغ بهینه بعنوان نسخه ای پیشرفته تر از پرتابگر سیمرغ یاد کرد که قابلیت انتقال جرم به مدارهای پایین و بالاتر را دارد.
سالاریه اظهار داشت: پرتاب های آزمایشی این خانواده از سال ۱۴۰۳ شروع شده و در سال ۱۴۰۴ نیز یک پرتاب آزمایشی دیگر انجام شده است.
به گفته او، پروژه ققنوس نیز با همکاری وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح درحال پیگیری است و این پرتابگرها در مجموع، محور مهمی از برنامه فضایی کشور را می سازند.
ماهواره ها؛ از ناهید ۲ تا ناهید ۳
در حوزه ماهواره ها، سالاریه با اشاره به پرتاب ناهید ۲ پارسال اظهار داشت: این ماهواره بعنوان اولین ماهواره مخابراتی وزارت ارتباطات در مدار قرار گرفت و الان نسخه ارتقایافته آن با قابلیت های بهتر در پژوهشگاه فضایی درحال توسعه است.
او اضافه کرد: ناهید ۳ برای ماموریت در مدار زمین آهنگ یا GEO در فاز طراحی قرار دارد و فناوری های کلیدی در رابطه با آن، همچون تعیین موقعیت، نگهداشت مداری و ارتباطات، درحال پیگیری است.
سالاریه همینطور به منظومه شهید سلیمانی اشاره نمود و اظهار داشت: فاز اول آن تعریف شده و فاز دوم نیز امسال نهائی می شود.
به گفته او، در بازبینی جدید، قابلیت های جدیدی به این منظومه افزوده شده که همچون آنها ارتباط بین دو ماهواره یا ISL است.
منظومه شهید سلیمانی و تزریق چندگانه
رئیس سازمان فضایی ایران با توضیح این که منظومه های باریک باند فقط برای اینترنت اشیاء تعریف نشده اند، اظهار داشت: این منظومه ها حالا باید خدمات متنوع تری عرضه کنند.
او تاکید کرد: در برنامه قبلی چنین سطحی از توسعه پیش بینی نشده بود، اما با عنایت به نیازهای جدید کشور و پیشرفت فناوری، اصلاحاتی در این راه انجام شده است.
سالاریه ازفناوری تزریق چندگانه بعنوان یکی از اولویت های مهم یاد کرد و اظهار داشت: این فناوری امکان قرار دادن چند ماهواره در مدار با یک پرتابگر را فراهم می آورد و در پایین آوردن هزینه های دسترسی به فضا نقش مهمی دارد.
رسیدن به مدار ۳۶ هزار کیلومتر؛ سه مسیر موازی
بخش دیگری از سخنان سالاریه به ماموریت رسیدن به مدار ۳۶ هزار کیلومتری اختصاص داشت؛ موضوعی که بگفته او از تأکیدات ویژه رهبر شهید نیز بوده است.
او توضیح داد: تحقق این هدف نیازمند پیشبرد همزمان سه بخش توسعه خود ماهواره، مانند ناهید ۳، ساخت بلوک انتقال مداری و توسعه پرتابگرهای سنگین است
به گفته او، در مدار GEO شرایط فنی ماهواره متفاوت می باشد و فناوری های تعیین موقعیت، نگهداشت مداری، توان، انرژی و ارتباطات، پیچیدگی های خاص خویش را دارند.
بلوک انتقال مداری؛ از سامان ۱ تا نمونه های پیشرفته تر
سالاریه در ادامه به بلوک انتقال مداری پرداخت و اظهار داشت: این فناوری فقط برای رسیدن به GEO نیست، بلکه در منظومه سازی و تزریق چندگانه در مدارهای پایین نیز نقش کلیدی دارد.
او توضیح داد: در جهان خیلی از کشورها ابتدا ماهواره را در مدار پارکینگ قرار می دهند و سپس با کمک بلوک های انتقال مداری، آنرا به مدار نهائی می فرستند.
به گفته او، اولین نمونه سامان ۱ در سال ۱۴۰۳ آزمایش شد و نمونه های پیشرفته تر با سوخت مایع و قابلیت خاموش و روشن شدن نیز در پژوهشگاه فضایی ایران درحال توسعه اند.
سالاریه همینطور اظهار داشت: سازمان صنایع هوافضای وزارت دفاع نیز در این زمینه فعال است و برای ممانعت از موازی کاری، تقسیم کار مشخصی میان دستگاهها انجام شده است.
ورود بخش خصوصی و سوخت های سرمازا
رئیس سازمان فضایی ایران با اشاره به نقش بخش خصوصی اظهار داشت: به زودی این بخش نیز در حوزه ساخت بلوک های انتقال مداری فعال خواهد شد.
او اضافه کرد: هدف این است که با بوجودآوردن رقابت، هزینه تمام شده محصولات کم شود و زمینه برای همکاریهای بین المللی فراهم گردد.
سالاریه همینطور از توسعه موتورهای مبتنی بر سوخت های سرمازا یا کرایوژنیک بعنوان یکی دیگر از محورهای اصلاح برنامه یاد کرد و اظهار داشت: استفاده از ظرفیت شرکتهای خصوصی و پرتابگرهای سازگار با این سوخت ها در برنامه ۱۰ ساله لحاظ شده است.
سالاریه در جمع بندی اظهاراتش اظهار داشت: برخی پروژه ها مطابق برنامه پیش رفته اند، برخی نیازمند اصلاح بوده اند و برخی نیز با عنایت به تحولات جدید، اساساً تعریف مجدد شده اند.
به گفته او، عقب افتادگی به معنای شکست نیست، بلکه در پروژه های فضایی گاهی اصلاح مسیر ضروری است؛ برای اینکه ماهیت این پروژه ها پیچیده، فنی و بعضاً ناشناخته است.
او تاکید کرد: در حوزه زیرساخت، وضعیت «رو به جلو» است، در قسمت ماهواره ها فناوری های مهمی به تثبیت رسیده اند، و در حوزه پرتابگرها نیز مسیر توسعه با شدت و قوت ادامه دارد.
سالاریه اظهار داشت: هدف غائی این برنامه ها، تقویت اقتدار فضایی کشور و با این حال ایجاد سرریز فناوری فضایی در زندگی روزمره مردم است؛ از مدیریت منابع آب و کشاورزی گرفته تا نقشه برداری، پایش محیط زیست، مدیریت بحران و توسعه خدمات داده محور.
صنعت فضایی در آزمون جنگ؛ تداوم توسعه با تاکید بر دانش بومی
رئیس سازمان فضایی ایران با اشاره به ضرورتهای راهبردی صنعت فضایی در وضعیت جنگی، ماهواره ها را ابزاری «لاینفک» برای مدیریت مدرن و تصمیم گیری های کلان ملی دانست و تاکید کرد که توسعه این صنعت برای کشور یک ضرورت واجب و جدی است.
توسعه فضایی، موتور محرک بهره وری
رئیس سازمان فضایی با اشاره به اینکه دسترسی به تصاویر دقیق تر از سطح زمین در بازه های زمانی کوتاه تر و همینطور ایجاد ارتباطات بر بستر فضایی، از نیازهای روز دنیا و کشور است،
تصریح کرد: ماهواره ها به ابزاری کلیدی برای مدیریت بهینه و افزایش راندمان در قسمت های مختلف تبدیل گشته اند. توسعه این فناوری نه تنها به مدیریت کلان کشور کمک می نماید، بلکه زیرساخت موردنیاز برای عرضه خدمات گسترده به کسب وکارهای مختلف را فراهم می سازد.
تاب آوری صنعت با تاکید بر دانش داخلی
سالاریه درباب وضعیت این صنعت در وضعیت جنگی، تصریح کرد: با وجود دشواری های پیش رو، صنعت فضایی ایران به روز و سرحال است.
وی با تاکید بر این که غالب دانش فضایی کشور «بومی» است، گفت: بااینکه شرایط جنگی ممکنست در راه برخی پروژه ها چالش های مقطعی بوجود آورد، اما این به معنای توقف فعالیتها نیست. ما با جدیت درحال پیشبرد پروژه ها هستیم و این شرایط نمی تواند مانع تداوم مسیر توسعه شود.
توزیع زیرساخت ها؛ ضامن استمرار فعالیت
رئیس سازمان فضایی ایران، ساختار توزیع شده صنعت فضایی کشور را یکی از نقاط قوت اصلی برای حفظ پویایی آن دانست و اظهار داشت: کارهای ما در شرکتهای خصوصی و مراکز مختلف توزیع شده است. ساخت زیرسامانه ها در نقاط مختلف در حال انجام می باشد و صدمه دیدن چند ساختمان، به هیچ عنوان به معنای توقف کلی صنعت فضایی نیست.
حمایت دولت و مسیر جبران خسارات
سالاریه با اشاره به تأکیدات وزارت ارتباطات بر مبنای تداوم حرکت بدون توقف و نگرانی، به رویکرد مثبت دولت در این مورد اشاره نمود و اضافه کرد: در دیداری که بعد از ترک مخاصمه با معاون اول رئیس جمهوری داشتیم، رویکرد دولت کاملا حمایت گرانه بود. صدمه های جزئی که در بعضی مراکز وارد شده، با عنایت به ظرفیتهای موجود، کم کم درحال جایگزینی و جبران است و صنعت فضایی با قدرت به کار خود ادامه می دهد.
از حق آبه و کشاورزی تا معدن، بحران و توسعه کسب وکارهای فضایی
رئیس سازمان فضایی ایران با تاکید بر این که صنعت فضایی کشور بر خلاف برخی ذهنیت ها، صنعتی پرهزینه و فاقد بازده نیست، اظهار داشت: صنعت فضایی ایران اتفاقاً از بهینه ترین صنایع کشور بشمار می رود و نسبت سرمایه گذاری به خروجی، یا دقیق تر بگوییم نسبت خروجی و اثرگذاری به میزان سرمایه گذاری در این صنعت، عددی بسیار بالا است؛ به شکلی که حتی میتوان گفت در کشور ما این نسبت از خیلی از کشورهای دیگر نیز بالاتر است.
حسن سالاریه با اشاره به این که برخی مطالعات و اسناد بین المللی نیز این مساله را تأیید می کنند، اظهار داشت: در گزارش ها و بررسی های گوناگونی آمده است که یک واحد پولی سرمایه گذاری در صنعت فضایی، می تواند بین ۱۰ تا ۳۰ برابر اثرگذاری مثبت و بازخورد ایجاد نماید. این مساله صرفا یک ادعا نیست، بلکه در اسناد و مدارک جهانی هم یاد شده قرار گرفته و با یک جستجوی ساده نیز میتوان به داده ها، گزارش ها و ریپورت های مختلف در این مورد دسترسی پیدا کرد.
ارزش اقتصادی تصاویر ماهواره ای چند برابر هزینه ساخت ماهواره است
وی در ادامه با اشاره به اینکه برای درک بهتر این مساله باید به مثال های عینی توجه کرد، اضافه کرد: برخی مسایل و موضوعات مهم در کشور وجود دارد که اساساً فقط با کمک تصاویر ماهواره ای قابل حل است و هیچ ابزار دیگری نمی تواند این کار را بهتر از صنعت فضایی انجام دهد.
سالاریه اظهار داشت: بطور مثال، اگر یک ماهواره با یک هزینه مشخص ساخته شود، مجموع تصاویری که آن ماهواره در طول عمر عملیاتی خود تولید می کند، تا چهار یا پنج برابر قیمت خود ماهواره ارزش دارد. این در حالیست که این تنها ارزش خام تصاویر است و زمانیکه این تصاویر تحلیل می شوند و از هر کیلومتر مربع آن ارزش افزوده استخراج می شود، این عدد باز هم چند برابر افزوده می شود.
رئیس سازمان فضایی ایران اشاره کرد: در گزارشهای بین المللی نیز آمده است که ارزش افزوده ای که از داده ها و تصاویر خام ماهواره ای به دست می آید، گاه تا پنج، ۶، ۱۰ برابر و حتی بیش از ارزش اولیه خود داده هاست. طبیعتاً کشوری می تواند از این ظرفیت بهره مند شود که فناوری را در اختیار داشته باشد و بتواند آنرا به درستی به کار بگیرد.
وی اضافه کرد: این که امروز در جهان منظومه های ماهواره ای تا این اندازه جدی شده اند، دقیقا ناشی از همین منطق اقتصادی می باشد. گاهی این سوال مطرح می شود که چرا باید برای ساخت و پرتاب یک ماهواره این میزان هزینه انجام شود؛ اما اگر این مساله فاقد توجیه اقتصادی بود، چرا شرکتهای خصوصی در جهان بعضاً چند صد ماهواره سنجشی را در مدار مستقر کرده اند؟ این شرکت ها فقط برای داشتن تصویر، ماهواره در مدار قرار نداده اند؛ این تصاویر قیمت دارد، ارزش دارد و برای آن کسب وکار تعریف شده است.
عبور از مرحله «کسب فناوری» و ورود به مرحله «چیدن میوه فناوری»
سالاریه با اشاره به تغییر رویکرد در صنعت فضایی کشور اظهار داشت: ما در خیلی از حوزه ها از مرحله کسب فناوری عبور کرده ایم. زمانیکه کشوری درحال رسیدن به فناوری است، طبیعی است که اولویت نخست، کسب دانش و توانایی باشد؛ اما وقتی فناوری به دست آمد، دیگر زمان آنست که از آن بهره برداری شود، خدمات تولید شود و این ظرفیت به درآمد و ارزش اقتصادی تبدیل گردد.
وی اضافه کرد: به این علت است که در مجموعه وزارت ارتباطات، با تأکیدات وزیر ارتباطات، موضوع استفاده و خدمات فضایی این قدر پررنگ شده است. حالا زمان آنست که میوه این درخت فناوری چیده شود و این اتفاق می تواند در دولت فضایی و در توسعه خدمات مبتنی بر فضا به خوبی رخ دهد.
تصاویر ماهواره ای، ابزار اصلی در مدیریت حق آبه و دیپلماسی آب
رئیس سازمان فضایی ایران با اشاره به یکی از مهم ترین کاربردهای مستقیم داده های فضایی در کشور اظهار داشت: یکی از موضوعات مهم ما، مدیریت منابع آبی است. منابع آبی کشور چه طور تامین می شود؟ بخش مهمی از آب ما وابسته به حوزه های آبریز در خارج از مرزهای کشور است؛ یعنی منابع اصلی آب در نقاطی قرار دارد که فراسرزمینی هستند و در بسیاری موارد، در کوه ها و مناطقی واقع شده اند که دسترسی مستقیم به آنها وجود ندارد.
وی اضافه کرد: یکی از مسایل مهمی که همواره در دیپلماسی و مذاکرات کشور مطرح است، موضوع حق آبه است. این حق آبه زمانی برای شما به یک ابزار مؤثر در مذاکره تبدیل می شود که داده داشته باشید. در بحث حق آبه، داده یعنی میزان آب ذخیره شده؛ چه آبی که به شکل برف ذخیره شده و چه آبی که در سدها ذخیره شده است؛ آن هم در مناطقی که در بالادست قرار دارند و شما دسترسی میدانی به آنها ندارید.
سالاریه تصریح کرد: ارزش این داده ها بسیار بالاست. وقتی شما بتوانید با استناد به این اطلاعات، در مذاکرات از حق کشور و حق مردم دفاع کنید و برای تامین آب زمینهای کشاورزی از آن استفاده کنید، در واقع از یک ابزار راهبردی بهره گرفته اید. واقعا به غیر از ابزار فضایی، چه ابزار دیگری می تواند این نقش را ایفا کند؟
اثر صنعت فضایی در زندگی مردم؛ از سطح فردی تا زندگی جمعی
وی با اشاره به این پرسش که صنعت فضایی چه طور در زندگی مردم اثر می گذارد، اظهار داشت: گاهی افراد می پرسند این فناوری در زندگی شخصی من کجا دیده می شود؛ اما باید توجه داشت که قسمتی از آثار آن در زندگی جمعی ما ایرانیان نمایان می شود. این که ما چرا ماهواره توسعه می دهیم، به این علت است که بتوانیم از تصاویر و داده های آن در اداره بهتر کشور استفاده نمائیم.
رئیس سازمان فضایی ایران تاکید کرد: ممکنست اثر این مساله همیشه بشکل مستقیم در زندگی فردی قابل مشاهده نباشد، اما در سطح عمومی، در مدیریت منابع، در حکمرانی، در برنامه ریزی اقتصادی و در دفاع از منافع ملی، کاملا ملموس است.
سالاریه در ادامه با اشاره به وسعت جغرافیایی کشور اظهار داشت: ایران کشوری کوچک نیست که گفته شود اساساً چه احتیاجی به ماهواره دارد. ما حدود یک میلیون و ۷۰۰ هزار کیلومتر مربع وسعت داریم، نقاط صعب العبور مختلف داریم و در مناطق مختلف کشور، کشت و کار و فعالیت کشاورزی در جریان است. یکی از ابزارهای مهم مدیریت کشاورزی و کشاورزی مدرن، تصویر ماهواره ای است.
وی اضافه کرد: به عنوان نمونه، موضوع آفات یکی از مسایل بسیار جدی در کشاورزی است. آفات در یک منطقه محدود نمی مانند و می توانند جابه جا شوند. اگر در منطقه ای خارج از مرزهای کشور، بطورمثال در خاک عراق، آفتی شکل گرفته باشد، این آفت می تواند با وزش باد یا در وضعیت طبیعی خویش را به کشور ما برساند و از مزارع و باغات تغذیه کند.
پیش بینی آفات از هفته ها و ماه ها قبل با کمک داده های فضایی
سالاریه اضافه کرد: در سالهای قبل بارها در گزارش ها دیده ایم که در منطقه ای آفت ملخ شکل گرفته است؛ حالا به علل اقلیمی، رطوبتی و شرایط محیطی که متخصصان آنرا بهتر توضیح می دهند. این اتفاق هر چند وقت یک دفعه رخ می دهد. اما سوال اینجاست که ما چه زمانی باید از آن باخبر شویم؟ وقتی که این آفت به باغ ها و مزارع ما رسیده و ضرر زده، دیگر دیر است.
وی اظهار داشت: روش درست این است که با بهره گیری از ابزار ماهواره ای، از ماه ها قبل و حتی هفته ها قبل پیش بینی نماییم که در فلان منطقه این آفت وجود دارد و با عنایت به تغییرات دما و رطوبت، در چه زمانی ممکنست به سوی کشور ما حرکت نماید. حتی اگر بتوانیم بعضاً فقط چند روز زودتر این مسئله را پیش بینی نماییم، می توانیم جلوی خسارت های چند میلیون یورویی را در کشور بگیریم.
رئیس سازمان فضایی ایران اضافه کرد: این مساله کاملا حقیقی و قابل اتکا است و نمونه های عینی آن وجود دارد.
وی با اشاره به نقش تصاویر ماهواره ای در برنامه ریزی کلان بخش کشاورزی اظهار داشت: کشور ما در قسمت خوبی از کشاورزی، وابسته به نزولات آسمانی است. اگر ما بدانیم در چه شرایطی قرار داریم و بطورمثال کشت مازاد داریم، می توانیم سریع برای صادرات برنامه ریزی نماییم. این مساله برای قیمت گذاری محصولات، مدیریت بازار و تصمیم گیری درباره ی محصولات مختلف کشاورزی بسیار اهمیت دارد.
سالاریه اظهار داشت: شاید بنده و شما بشکل مستقیم در همه این مسایل درگیر نباشیم، اما بشکل غیرمستقیم، قیمت محصولی که در بازار عرضه می شود روی زندگی همه ما اثر می گذارد. ازاین رو ابزارهای مدیریتی در این زمینه باید تقویت شوند و ما در سازمان فضایی با همکاری دستگاه های دیگر همچون وزارت جهاد کشاورزی تلاش می نماییم این استفاده از ظرفیت فضایی در کشور به یک فرهنگ غالب تبدیل گردد و این ابزار مدیریتی در کشور جا بیفتد.
ورود جدی به حوزه معدن با تصاویر هایپراسپکترال
رئیس سازمان فضایی ایران در قسمت دیگری از سخنان خود به حوزه معدن اشاره نمود و اظهار داشت: یکی دیگر از موضوعات مهمی که اخیراً به شکل جدی به آن ورود کرده ایم، بحث معدن و شناسایی معادن است. ما سرزمین وسیعی داریم و حتی در بسیاری از مناطقی که کشاورزی در آنها وجود ندارد، استعداد بالایی برای وجود انواع معادن وجود دارد.
وی اضافه کرد: قسمتی از شناسایی این معادن بوسیله تصاویر ماهواره ای انجام می شود؛ خصوصاً تصاویر هایپراسپکترال که طیف های بسیار متنوعی دارند و اگر فرد متخصص دانش تحلیل این تصاویر را داشته باشد، می تواند مشخص نماید که در یک منطقه، چه نوع ماده یا ظرفیت معدنی وجود دارد.
سالاریه تاکید کرد: همه این موارد، چه به شکل مستقیم و چه غیرمستقیم، در نهایت در زندگی مردم اثر می گذارد.
توسعه خانواده های مختلف ماهواره ای؛ از سنجش تا مخابرات
وی در ادامه با اشاره به وضعیت گسترش فناوری در حوزه های مختلف ماهواره ای اظهار داشت: خانواده های مختلفی از ماهواره ها وجود دارد که ما هنوز در بعضی از آنها درحال کار روی فناوری هستیم و شاید محصول نهائی آنها هنوز به شکل عملیاتی در مدار نباشد.
رئیس سازمان فضایی ایران اضافه کرد: این که من بیشتر مثال های سنجشی می زنم، به این علت است که در سنجش از دور، به لطف خدا وضعیت کشور خوب است و حتی نسبت به برنامه ۱۰ ساله فضایی، در وضعیت مناسب تری قرار گرفته ایم. در حوزه مخابرات هم موضوع کاملا روشن است؛ سال هاست که استفاده از ماهواره های مخابراتی در حوزه برودکست و ارتباطات صورت می گیرد و ما هم از این خدمات استفاده می نماییم.
وی تصریح کرد: اگر این ماهواره ها بومی باشند، طبیعتاً ابزار مدیریتی ما هم بمراتب بهتر خواهد شد. خیلی از نقاط کشور صعب العبور هستند یا زیرساخت زمینی به آنها نرسیده و یا اساساً امکان رساندن زیرساخت زمینی به آنها وجود ندارد. در چنین شرایطی، برای عرضه سرویس ارتباطی در هواپیماها، خطوط کشتیرانی و نقاط دورافتاده، چاره ای جز استفاده از ابزار ماهواره ای وجود ندارد.
سالاریه با اشاره به رویکرد جدید وزارت ارتباطات در قسمت فضایی اظهار داشت: ما به سوی توسعه خدمات فضایی حرکت کرده ایم؛ یعنی رویکرد از صرفا گسترش فناوری به سوی خدمت محوری تغییر کرده است. این رویکرد موجب می شود از سمت خدمات، کشش موردنیاز برای پژوهش و توسعه هم ایجاد شود.
وی اضافه کرد: البته در مجموعه وزارت ارتباطات، توسعه بازهم جزو اولویت ها است؛ چون که برخی کلاس های ماهواره ای بازهم به توسعه نیاز دارند؛ همچون ماهواره های با دقت بالا، ماهواره های راداری، ماهواره های مخابراتی و برخی خانواده های دیگر که باید در آنها پیشرفت بیشتری حاصل شود.
رئیس سازمان فضایی ایران اشاره کرد: برخی خانواده های ماهواره ای را نیز الحمدلله به تثبیت رسانده ایم و از اینجا به بعد باید تعداد آنها را افزایش دهیم، چون هرچقدر تعداد ماهواره ها بیشتر شود، توان عرضه خدمات و اثرگذاری اقتصادی و مدیریتی ما نیز افزایش خواهد یافت.
وی با تاکید باردیگر بر مزیت اقتصادی صنعت فضایی ایران اظهار داشت: باز هم تاکید می کنم که صنعت فضایی ما از بهینه ترین صنایع کشور و حتی صنایع دنیا محسوب می شود. دلیل آن نیز این است که دانش ما به طور عمده بومی شده، تخصص ما بومی است و نیروی انسانی این حوزه، نیروی انسانی خود کشور است.
سالاریه اضافه کرد: ممکنست در بعضی موارد در گذشته خریدهایی نیز انجام شده باشد، اما حالا در مرحله ای هستیم که خیلی از فناوری ها را در داخل توسعه داده ایم و با اتکا به این توسعه بومی، کار را پیش می بریم. این موضوع سبب ارزان سازی و بهینه سازی مسیر توسعه شده است.
وی اظهار امیدواری کرد که با فراگیرتر شدن این ظرفیت در کشور، در سالهای آینده آثار مثبت آن در اقتصاد بیشتر نمایان شود و اظهار داشت: ان شاءالله در نشست های بعدی، تعدادی از این آثار را با عدد و رقم به شکل ویژه مطرح خواهیم کرد.
ماهواره، بهترین ابزار برای مدیریت بحران و برآورد خسارت
رئیس سازمان فضایی ایران در ادامه با اشاره به شرایط اقلیمی و جغرافیایی کشور اظهار داشت: ایران کشوری حادثه خیز و بحران خیز است. البته همه کشورها با انواع بحران ها رو به رو هستند، اما در کشور ما نیز بحران های محیط زیست، زلزله، سیل و موارد مشابه وجود دارد.
وی اضافه کرد: در چنین شرایطی، ابزار ماهواره بهترین ابزار برای تخمین خسارت است. به عنوان نمونه، اگر باغدار یا کشاورزی بر اثر سیل یا زلزله گرفتار خسارت شود، باید مدارک و مستنداتی برای بیمه و سایر مراجع عرضه کند و در این عرصه، استفاده از تصاویر ماهواره ای بسیار کارآمد است.
«پنجره واحد زمین»؛ یکی از پلت فرم های مهم فضایی کشور
سالاریه با اشاره به یکی از پروژه های مهم وزارت ارتباطات اظهار داشت: یکی از پروژه های مهم مجموعه وزارت ارتباطات که در سازمان فناوری اطلاعات درحال پیگیری است، «سامانه پنجره واحد زمین» است. بد نیست که مردم و کنشگران این حوزه حتما به این سامانه رجوع کنند، آنرا جستجو کنند و از نزدیک با آن آشنا گردند.
وی اضافه کرد: این سامانه یکی از پلت فرم های مهم وزارت ارتباطات است که تصاویر ماهواره ای در آن به شکل مستقیم برای موضوعات مختلف مورد استفاده قرار می گیرد؛ همچون در بحث تغییر کاربری زمین، تصرفات، استفاده نابجا از سطح زمین و سایر موضوعات مشابه.
رئیس سازمان فضایی ایران اظهار داشت: ممکنست این مسایل در نگاه اول به شکل ریالی و مستقیم در زندگی فردی من و شما دیده نشود، اما آثار آن حتما در زندگی عمومی مردم قابل مشاهده می باشد و این همان ظرفیت حقیقی فضایی کشور است.
ماهواره های «خیام» و «پایا» در خدمت سامانه های کاربردی کشور
وی با اشاره به ماهواره های در اختیار کشور اظهار داشت: ماهواره هایی که حالا در اختیار داریم، همچون ماهواره «پایا»، ماهواره «خیام» و ماهواره هایی که ان شاءالله در آینده تعدادشان بیشتر نیز خواهد شد، به این سامانه و خیلی از سامانه های دیگر تصویر می دهند و امکان استفاده از آنها برای مردم و کسب و کارها وجود دارد.
سالاریه اضافه کرد: در همین سامانه ها، هم از تصاویر ماهواره های داخلی استفاده می شود و هم از تصاویر ماهواره های خارجی؛ اما برنامه ما این است که در سالیان آتی، سهم ماهواره های داخلی را بمراتب افزایش دهیم.
برنامه ریزی جهت راه اندازی ژئوپرتال و دسترسی عمومی به تصاویر
رئیس سازمان فضایی ایران درباره ی امکان دسترسی عمومی به تصاویر ماهواره ای نیز اظهار داشت: همان گونه که اشاره شد، ما با خیلی از دستگاهها و نهادها تفاهم نامه همکاری داریم؛ اما در کنار این، یک ژئوپرتال یا درگاه ارتباطی نیز در برنامه قرار دارد تا غیر از کسب و کارها و نهادهای حاکمیتی، افراد هم بتوانند رجوع کنند، تصویر دریافت نمایند و از این ظرفیت حتی در چارچوب خرید و فروش و دسترسی عمومی بهره مند شوند.
وی اضافه کرد: این مساله در برنامه توسعه قرار دارد و ان شاءالله بعد از گرفتن مجوزهای لازم از نهادهای ذی ربط و نهادهای امنیتی، از آن رونمایی خواهد شد. البته این کار موضوع عجیب و غریبی نیست و در جهان یک روند عادی و روتین محسوب می شود؛ منتها تا حالا بیشتر نیازها، نیازهای کسب وکاری و نیاز نهادهای حاکمیتی بوده است.
سالاریه اظهار داشت: کسب وکارهای زیادی تا حالا مراجعه نموده اند و از خود ما تصویر دریافت کرده اند. ما از تمامی دعوت می نماییم هم به سامانه «پنجره واحد زمین» و هم ان شاءالله به درگاه پژوهشگاه فضایی مراجعه نمایند. همان گونه که عرض کردم، دسترسی این حوزه را نیز بازتر خواهیم کرد تا اگر فردی هم خواست از این ظرفیت استفاده نماید، بتواند به آن دسترسی داشته باشد.
آمادگی سازمان فضایی برای همکاری با دانشگاه ها و مراکز تحقیقاتی
وی با اشاره به همکاری سازمان فضایی با جامعه علمی کشور اظهار داشت: ما این امکان را برای دانشگاه ها نیز فراهم نموده ایم. دانشجویانی که پایان نامه دارند یا موضوعات تحقیقاتی در اختیار دارند و می خواهند روی تصاویر ماهواره ای کار پردازشی خاص انجام دهند، می توانند از این ظرفیت بهره گیرند.
رئیس سازمان فضایی ایران اضافه کرد: با خیلی از دانشگاه ها و مراکز تحقیقاتی نیز تفاهم نامه امضا کرده ایم و از همین جا اعلام می کنم که با آغوش باز از این همکاری ها استقبال می نماییم. رشته های گوناگونی در دانشگاه های کشور وجود دارد که از تصاویر ماهواره ای استفاده می نمایند و ما علاقمند هستیم که این اتفاق بیشتر از گذشته رخ دهد.
وی اضافه کرد: دانشگاه ها، محققان و کنشگران این حوزه می توانند به سایت سازمان فضایی رجوع کنند، بوسیله روابط عمومی سازمان یا حتی شخص بنده موضوع را پیگیری کنند تا برای امضای تفاهم نامه و توافق جهت بهره برداری از تصاویر در حوزه کاری و پژوهشی خود، همکاری لازم صورت گیرد. این اقدام می تواند به توسعه کسب و کارها و توسعه پژوهش های مرتبط نیز کمک جدی کند.
بخش خصوصی حالا هم مجری خیلی از پروژه های فضایی است
سالاریه در جواب پرسشی درباره ی نقش بخش خصوصی در توسعه سازمان فضایی و زمان ورود جدی تر شرکتهای خصوصی به این حوزه، اظهار داشت: همین هم اکنون نیز بخش خصوصی خیلی از پروژه های ما را بعنوان مجری در دست اجرا دارد.
وی اضافه کرد: البته تعدادی از خانواده ها یا کلاس های ماهواره ای، ریسک فناورانه بالاتری دارند. در حوزه فضایی، نمونه های اولیه به سبب پیچیدگی فناوری، طبیعتاً ریسک بیشتری دارند و نمی توان انتظار داشت که یک شرکت خصوصی بدون پشتوانه و بدون درنظر گرفتن این ریسک ها، مستقیماً سرمایه گذاری سنگین انجام دهد.
رئیس سازمان فضایی ایران اضافه کرد: ما پروژه هایی را با بخش خصوصی پیش می بریم که از نظر ریسک فناورانه، در سطح معقولی قرار داشته باشند و آن شرکت بتواند آنها را مدیریت کند. خیلی از پروژه های ما حالا با مشارکت بخش خصوصی در حال اجراست.
وی با اشاره به تجربه های عملیاتی موجود اظهار داشت: همان گونه که عرض کردم، در سالیان ۱۴۰۳ و ۱۴۰۴، سه ماهواره که به صورت کامل توسط بخش خصوصی تولید شده بود، در مدار قرار گرفت. البته این پروژه ها با قرارداد سازمان فضایی انجام شد و ما کارفرمای پروژه بودیم، اما خود شرکت نیز با عنایت به هزینه های این حوزه، سرمایه گذاری بسیار خوبی انجام داد و عملا کسب وکار خویش را در این زمینه تعریف کرد.
سالاریه اضافه کرد: همین شرکت و همین مجموعه، نمونه های بعدی را نیز با سرمایه گذاری خود در دست ساخت دارد و این کار را بر مبنای پیش بینی و برآوردی که از آینده این بازار دارد، دنبال می کند.
ورود به صنعت فضایی نیازمند بنیه فناورانه و حرکت مرحله به مرحله است
رئیس سازمان فضایی ایران با تاکید بر این که همه شرکت ها امکان ورود مستقیم به صنعت فضایی را ندارند، اظهار داشت: هر شرکتی نمی تواند در این زمینه فعالیت کند، برای اینکه از نظر بنیه فناورانه باید به سطح مشخصی برسد. نمی توان انتظار داشت که شرکتهای متعدد، بدون آمادگی و به شکل چشم بسته وارد صنعت فضایی شوند، چون این فناوری پیچیدگی های خاص خویش را دارد و باید مرحله به مرحله در آن پیش رفت.
وی افزود: هم اکنون، در خانواده ماهواره های سبک، نانوماهواره ها و برخی کلاس های میکروماهواره، همین هم اکنون هم با بخش خصوصی قراردادهایی درحال اجرا داریم.
منظومه «شهید سلیمانی» و «کوثر»؛ نمونه هایی از مشارکت فعال بخش خصوصی
سالاریه با اشاره به پروژه های جاری اظهار داشت: مجموعه «شهید سلیمانی» یک کنسرسیوم متشکل از مجموعه های خصوصی و دولتی است که پروژه را پیش می برد. همینطور پروژه ماهواره های سری «کوثر» را نیز بخش خصوصی درحال اجرا دارد.
وی اضافه کرد: مناقصات دیگری هم ان شاءالله در آینده بسیار نزدیک برای ورود ویژه تر بخش خصوصی به حوزه فضایی برگزار می شود.
سرمایه گذاری بخش خصوصی در ماهواره های سبک از حالا ممکن است
رئیس سازمان فضایی ایران درباره ی زمان مناسب برای ورود جدی تر بخش خصوصی اظهار داشت: حقیقت این است که همین هم اکنون هم بخش خصوصی می تواند با این نگاه که روی خانواده ماهواره های سبک و ماهواره های با جرم پایین تر که ریسک کمتری دارند سرمایه گذاری کند، وارد میدان شود. این حوزه از نظر فنی ریسک معقول تری دارد و امکان ورود در آن برقرار است.
وی اضافه کرد: ما در مجموعه وزارت ارتباطات و سازمان فضایی، به جهت اینکه بخش قابل توجهی از این ریسک را کاهش دهیم، در سالهای قبل نیز همین روال را در قراردادها دنبال کرده ایم و خروجی را خریداری می نماییم. یعنی قسمتی از محصولات ماهواره ای، مانند تصاویر ماهواره ای یا در حوزه داده و پهنای باند ماهواره ای، توسط ما خریداری می شود و این مدل همکاری ما با بخش خصوصی است.
تضمین خرید فناوری های نوپا با همکاری معاونت علمی
سالاریه با اشاره به همکاری با معاونت علمی ریاست جمهوری اظهار داشت: ما تفاهم نامه بسیار خوبی با معاونت علمی ریاست جمهوری امضا کرده ایم تا در مورد فناوری هایی که ریسک بالاتری دارند و در سطح آمادگی فناوری یا TRL پایین تری قرار دارند، حمایت مؤثرتری صورت گیرد.
وی اضافه کرد: شاید نتوان این مجموعه ها را به صورت کامل شرکت خصوصی نامید، بلکه بیشتر هسته های فناورانه ای هستند که از دل دانشگاه ها بیرون می آیند و در راه تبدیل شدن به شرکتهای خصوصی قرار دارند. این مجموعه ها فناوری را توسعه می دهند و ما با همکاری معاونت علمی، تضمین داده ایم که اگر این فناوری به سطح مشخصی از قابلیت برسد، آنرا خریداری خواهیم کرد و در پروژه های بزرگ تر از آن استفاده خواهیم کرد و با آنها قرارداد خواهیم بست.
خرید قسمتی از ظرفیت تصاویر، راهکار کاهش ریسک بازار برای شرکت ها
رئیس سازمان فضایی ایران اضافه کرد: در بعضی پروژه ها، ما قسمتی از ظرفیت ماهواره را در چارچوب خرید تصاویر تامین می نماییم و این مساله تا حد خیلی خوبی به شرکت ها کمک می نماید. همان گونه که توضیح دادم، در خیلی از موارد ارزش تصاویر ماهواره ای تا چند برابر قیمت خود ماهواره است.
وی اظهار داشت: به عنوان نمونه، اگر قیمت یک ماهواره یک میلیون دلار یا یک میلیون یورو باشد، فقط ارزش تصاویر آن می تواند دو، سه، چهار یا پنج برابر قیمت خود ماهواره باشد. ازاین رو اگر ما قسمتی از این تصاویر را خریداری نماییم، طبیعتاً بخش مهمی از ریسک آن شرکت در حوزه بازار برداشته می شود.
سالاریه اضافه کرد: بقیه مسیر نیز طبیعتاً باید بوسیله رقابت، همکاریهای بین المللی، فروش به بازارهای دیگر و فروش به کسب وکارهای داخلی طی شود. در این مورد برنامه روشنی وجود دارد و همین هم اکنون هم ظرفیت سرمایه گذاری بخش خصوصی در این زمینه برقرار است.
وی با اشاره به رجوع برخی شرکت ها برای سرمایه گذاری در حوزه فضا اظهار داشت: اگر شرکت یا مجموعه ای مشتاق ورود به این حوزه باشد، حتما باید به ما رجوع کند که با هم صحبت نماییم. خیلی ها هم تا حالا مراجعه نموده اند و برای سرمایه گذاری علاقه مندی خویش را اعلام نموده اند.
رئیس سازمان فضایی ایران اضافه کرد: ما همیشه به آنها می گوییم در این زمینه با احتیاط وارد شوید و این کار را با هماهنگی و راهنمایی سازمان فضایی انجام دهید؛ خصوصاً در حوزه های سخت و بالادستی صنعت فضایی. در قسمت پایین دستی، یعنی استفاده از داده و تصاویر و تبدیل آن به ارزش افزوده، شرایط متفاوت و طبیعتاً ساده تر است.
سالاریه با اشاره به نقش گسترده تر بخش خصوصی در زنجیره توسعه فضایی کشور اظهار داشت: حتی در پروژه های بزرگ تر و در آن دسته از ماهواره هایی که ریسک بالاتری دارند و مجموعه هایی مانند پژوهشگاه فضایی یا شرکتهای اصلی بیشتر روی آنها کار می کنند، باز هم یک شبکه همکار بزرگ از بخش خصوصی حضور دارد.
وی اظهار داشت: در خیلی از پروژه ها، بخش قابل توجهی از زیرسامانه ها توسط شرکتهای خصوصی ایجاد می شود و مجموعه های دولتی بیشتر مسئول طراحی کلی، یکپارچه سازی ماهواره و انجام تست های نهائی هستند. البته برخی زیرسامانه ها پیچیدگی بسیار بالایی دارند و هنوز بخش خصوصی رغبت کمتری برای ورود به آنها نشان می دهد، اما در مجموع شرایط این حوزه حتی از آن چه تصور می شود نیز بهتر است.
ادامه دارد
منبع: linkbegir.ir
این مطلب را می پسندید؟
(0)
(0)
تازه ترین مطالب مرتبط
نظرات بینندگان در مورد این مطلب